آب مرواید چیست؟

آب مروارید یکی از شایع‌ترین بیماری‌های چشم و یکی از علل اصلی کم بینایی و نابینایی در جهان است. با این حال عمل آب مروارید جزء موفق‌ترین عمل‌های چشمی است. آب مروارید دقیقا چیست؟ چرا نام این بیماری چشمی را آب مروارید گذاشته‌اند؟ انواع آب مروارید کدام است؟ به چه دلایلی رخ می‌دهد و آیا فقط در افراد مسن ایجاد می‌شود؟ برای اطلاع از پاسخ این پرسش‌ها درباره آب مروارید همراه ما باشید.

آب مروارید چشم یعنی چه؟

آب مروارید با نام علمی کاتاراکت (Cataract) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های چشمی است. عدسی یکی از بافت‌های اصلی در ساختار چشم انسان است که درست در پشت عنبیه قرار گرفته است و در شرایط طبیعی، عدسی چشم انسان یک لنز کریستالی شفاف دو سو محدب است. از آن جا که بدون رگ و عصب است تغذیه آن از طریق مایع زلالیه داخل چشم صورت می‌گیرد. نقش اصلی عدسی در متمرکز کردن نورهای ورودی بر روی شبکیه و انجام عمل تطابق است. تطابق، توانایی واضح کردن تصویر اجسام دور و نزدیک می‌باشد. این توانایی به وسیله تغییر تحدب عدسی چشم رخ می‌دهد.

عدسی یک بافت لایه دار شبیه پیاز است که از سلول‌های شفاف در یک کپسول ساخته شده است. کپسول عدسی یک لایه غشایی است که اطراف عدسی را احاطه کرده است. در اثر عوامل مختلفی این سلول‌ها شفافیت خود را از دست داده و حالت کدر و متراکم می‌گیرند. کاتاراکت یا آب مروارید وجود هر نوع کدورت در عدسی چشم است. شایع‌ترین علت آب مروارید افزایش سن است. اما عوامل زیاد دیگری مانند تروما (ضربه نافذ یا غیرنافذ به چشم)، بیماری‌های سیستمیک مثل دیابت، سیگار کشیدن، زمینه ارثی و عوارض دارویی در ایجاد کاتاراکت موثر هستند.

با کدر شدن بخش‌های مختلف عدسی، کانونی کردن نور با اختلال مواجه می‌شود. سلول‌های کدر شده، نور رسیده به عدسی را پخش می‌کنند و شفافیت دید کاهش می‌یابد. فرد تاری دید دور یا نزدیک را تجربه می‌کند و ممکن است دچار تغییر درک رنگ شود. اصلی‌ترین علامت آب مروارید کاهش حدت بینایی است. هرچه میزان کاتاراکت بیشتر و در مسیر خط دید باشد، افت حدت بینایی نیز بیشتر و محسوس‌تر است.

آب مروارید می‌تواند یک طرفه یا دو طرفه (یک چشم یا دو چشم) باشد و در هر سنی از نوزاد بدو تولد تا افراد کهنسال رخ دهد.

دلیل نام‌گذاری آب مروارید به گذشته و مشاهده آب مروارید رسیده در چشم افراد مبتلا بر می‌گردد. زمانی که یک فرد دچار کاتاراکت رسیده (Mature Cataract) می‌گردد، تمام عدسی کاملا کدر و متراکم می‌شود و چون دیگر شفاف نیست، رنگ سفید به خود می‌گیرد. در گذشته وقتی از بیرون به چشم فرد مبتلا به آب مروارید رسیده نگاه می‌کردند این سفید شدن داخل مردمک چشم شبیه به دیدن مروارید در داخل چشم به نظر می‌رسید. البته به یاد داشته باشید که تمام انواع آب مروارید با چشم قابل مشاهده نیست و صرفا طی معاینه چشم کامل تشخیص داده می‌شود.

علائم آب مروارید

علائم آب مروارید بسته به نوع آب مروارید، محل کدر شده در عدسی و شدت تراکم سلول‌ها می‌تواند متفاوت باشد. اما اصلی‌ترین علائم آن شامل موارد زیر است:

·        تاری دید و کاهش حدت بینایی : از دست دادن شفافیت عدسی باعث تاری دید دور و نزدیک (بدون درد) می‌شود. بسته به درگیری محل عدسی افت دید می‌تواند کم یا زیاد باشد. در آب مرواریدهای مرکزی افت حدت بینایی مرکزی زودتر مشخص می‌شود. در کاتاراکت‌های حاشیه‌ای ممکن است دید شب و روز فرد تفاوت قابل توجهی پیدا کند.

·        تغییر درک رنگ: کدر شدن لایه‌های شفاف عدسی منجر به تغییر درک رنگ می‌شود. ممکن است فرد اظهار کند با چشمی که دچار آب مروارید است، محیط و زمینه سفید را به رنگ متمایل به زرد یا قهوه‌ای می‌بیند.

·        بهبود دید نزدیک: در برخی از انواع آب مروارید به علت متراکم شدن عدسی و تغییر نمره آن، میوپی شیفت رخ می‌دهد. در این حالت نمره چشم به سمت نزدیک بینی افزایش می‌یابد. به همین دلیل فردی که قبلا دوربین بوده اکنون نزدیک بین شده و متوجه می‌شود که برای دید نزدیک دیگر به عینک مطالعه نیاز ندارد.

·        دوبینی تک چشمی: در چشم کاتاراکته به علت اختلاف تراکم مرکز و کناره‌های عدسی و تفاوت پخش نور ممکن است دوبینی یا‌هاله بینی رخ دهد.

·        کاهش دید در شرایط با نور زیاد یا در شرایط تاریکی: این اختلاف دید در تاریکی و روشنایی بسته به نوع کاتاراکت و شکل متراکم شدن عدسی می‌تواند رخ دهد.

آب مروارید در جوانان

هرچند که شایع‌ترین نوع آب مروارید در اثر افزایش سن است، اما بله در جوانان هم می‌تواند آب مروارید رخ دهد. علل آن شامل موارد زیر:

· آب مروارید با زمینه ارثی: این افراد به علت نامشخص اما با سابقه خانوادگی ابتلا به آب مروارید زودرس، دچار کدورت عدسی می‌شوند. یعنی بدون سابقه ضربه، بیماری زمینه‌ای یا عوارض دارویی خاص، برخی افراد در سنین زودتر از میانسالی دچار آب مروارید می‌شوند.

·  آب مروارید ناشی از ضربه: تفریحات چهارشنبه سوری، تصادفات جاده‌ای، ضربه به سر و چشم در موتورسواری یا حتی یک زد و خورد ساده در جوانان می‌تواند باعث ایجاد آب مروارید در چشم گردد. هر ترومایی که همراه با اصابت ضربه نافذ یا غیر نافذ به چشم و اطراف چشم باشد امکان ایجاد آب مروارید تروماتیک را به همراه دارد.

· آب مروارید ناشی از سمیت دارویی: مصرف بیش از حد برخی داروها، سیگار، مواد مخدر و … می‌تواند کدر شدن سلول‌های عدسی را به عنوان عوارض جانبی خود به دنبال داشته باشد.

علل به وجود آمدن آب مروارید

انواع آب مروارید به علل مختلف روی می‌دهند. در تمام این آب مرواریدها، همان تغییراتی که مطرح شد در عدسی چشم رخ می‌دهد. یعنی سلول‌های طبیعی و شفاف عدسی پروتئینه و کدر می‌شوند. انواع آب مروارید بر حسب علل ایجاد کننده آن عبارتند از:

·        کاتاراکت وابسته به سن: افزایش تراکم عدسی به طور طبیعی باعث کدورت عدسی بعد از میانسالی می‌شود. اولین علامت این نوع کاتاراکت بهبود دید نزدیک بدون استفاده از عینک است. همچنین تمایز ضعیف رنگ‌ها و دوبینی تک چشمی از دیگر علائم آن است. آب مروارید ناشی از سن اگر با بیماری زمینه‌ای یا مصرف طولانی داروهای کورتون همراه نباشد، معمولا رشد آهسته‌ای دارد و ممکن است سال‌ها طول بکشد.

·        کاتاراکت کودکی: این نوع آب مروارید به دو گروه کلی مادرزادی و اکتسابی تقسیم می‌شود. آب مروارید مادرزادی یا بدو تولد همانطور که از نامش پیداست در بدو تولد یا با فاصله کوتاهی پس از آن رخ می‌دهد. کاتاراکت‌های اکتسابی بعدا و معمولا در اثر علت خاصی ایجاد می‌شوند. هر دو نوع ممکن است یک طرفه یا دو طرفه باشند.

·        آب مروارید ناشی از ضربه (کاتاراکت تروماتیک): این نوع آب مروارید به علت آسیب جسم خارجی به عدسی یا ترومای غیرنافذ به کره چشم رخ می‌دهد. ساچمه تفنگ بادی یکی از علل شایع آن است. علل دیگر می‌تواند برخورد سنگ، کوفتگی چشم، مواجه بیش از حد با گرما (کاتاراکت شیشه گران) و اشعه‌های یونیزان باشد. مدت کوتاهی پس از ورود جسم خارجی به داخل عدسی، عدسی سفید می‌شود. زیرا با پاره شدن کپسول عدسی، زلالیه و زجاجیه به درون ساختمان عدسی نفوذ می‌کنند. بیشتر آب مرواریدهای تروماتیک قابل پیشگیری هستند. در صنایع به جهت حفظ ایمنی چشم در محیط‌های کاری بهترین اقدام استفاده از یک عینک ایمنی است.

·        کاتاراکت ثانویه به بیماری چشمی: آب مروارید می‌تواند در اثر یک بیماری درون چشمی روی فیزیولوژی عدسی ایجاد شود. بیماری‌های چشمی که معمولا با تشکیل آب مروارید همراه هستند عبارتند از: یووئیت مزمن یا راجعه، گلوکوم یا آب سیاه، رتینیت پیگمنتوزا و جداشدگی شبکیه.

·        کاتارکت در ارتباط با بیماری‌های سیستمیک: دیابت، هیپوکسمی به هر علتی، دیستروفی میوتونیک، درماتیت آتوپیک، گالاکتوزمی، سندروم داون و سندروم ورنر و … از جمله بیماری‌هایی هستند که می‌توانند ایجاد یا پیشرفت آب مروارید را به همراه داشته باشند.

·        کاتاراکت ناشی از دارو: تجویز و مصرف کورتیکواستروئیدها (کورتون) به مدت طولانی (چه به صورت سیستمیک و چه به صورت قطره‌های موضعی چشمی)‌ می‌تواند کدورت عدسی ایجاد کند. سایر داروهایی که با ایجاد کاتاراکت همراه هستند عبارتند از: فنوتیازین‌ها، آمیودارون، قطره‌های میوتیک قوی، درمان‌های شیمی درمانی و پرتو درمانی.

در صورتی که مبتلا به یک بیماری زمینه‌ای یا تحت درمان طولانی مدت با داروهای خاصی هستید معاینه چشم و چکاپ روتین به منظور تشخیص زودرس علائم توصیه می‌شود.

درمان‌های آب مروارید

تاکنون هیچ درمان طبی یافت نشده است که تغییرات شیمیایی زمینه‌ای در ایجاد آب مروارید را به تاخیر بیندازد یا از بین ببرد. با این حال شواهد جدید نشان می‌دهد که مصرف طولانی مدت مکمل‌های چشمی مولتی ویتامین اثر حفاظت کننده دارد.

همچنین استفاده از عینک آفتابی با شاخص استاندارد محافظت چشم در برابر اشعه UV نقش موثری در جلوگیری از آسیب اشعه ماورابنفش بر عدسی چشم دارد. این موضوع به ویژه در مورد افرادی که در محیط یا مشاغلی با مواجه طولانی با اشعه یووی قرار دارند، بسیار اهمیت دارد.

درمان اصلی در آب مروارید جراحی کاتاراکت است. عمل آب مروارید یکی از موفق‌ترین عمل‌های چشم در جهان است. در طی این عمل چشم عدسی کدر شده از چشم خارج شده و پس از آن (طی همین عمل) لنز داخلی چشمی ویژه آب مروارید به جای عدسی قبلی گذاشته می‌شود. لنزهای داخل چشمی برای آب مروارید (IOL: Intra Ocular Lens) می‌تواند تک کانونه یا تک دید باشد.

همچنین شما می‌توانید از لنزهای مولتی فوکال یا چند کانونه استفاده کنید. حتما به یاد داشته باشید در صورتی که لنز تک کانونه برای شما قرار داده شود، دید شما برای دور تنظیم می‌شود و این لنز قابلیت واضح کردن دید نزدیک و مطالعه شما را خواهد داشت. پس کاملا طبیعی است که پس از عمل برای مطالعه و دید نزدیک خود به عینک نزدیک نیاز داشته باشید. زمان عمل جراحی آب مروارید کاملا به نوع آن بستگی دارد.

هرنوع کاتاراکت بدو تولد که آب مروارید مانع عبور نور به چشم باشد عمل چشم اورژانسی صورت می‌گیرد. در حالیکه کدورت‌های کوچک، کم تراکم و خارج از خط دید ممکن است با نظر متخصص فقط به چکاب‌های دوره‌ای برای بررسی میزان پیشرفت نیاز داشته باشند. تصحیح بینایی پس از جراحی آب مروارید مادرزادی بسته به نتیجه معاینه ممکن است عینک آفاک یا لنز تماسی باشد. زمان و سن عمل مجدد برای تعبیه لنز داخل چشمی با نظر متخصص جراح تعیین می‌شود. در هر دو نوع آب مروارید مادزادی و اکتسابی چکاب‌های دوره‌ای برای معاینه چشم جهت جلوگیری از تنبلی چشم ضروری است. تنبلی چشم و درمان آن یکی از چالش‌های اصلی در انواع آب مروارید در سنین کودکی است.

در آب مروارید‌های ناشی از ضربه نیز عمل می‌تواند به صورت فوری و اورژانسی انجام گیرد.

در آب مروارید ناشی از سن و وابسته به بیماری‌های چشمی و سیستمیک، تعیین زمان عمل به میزان افت دید، احتمال خطر افزایش فشار چشم و نیاز بینایی فرد برای انجام امور روزمره زندگی بستگی دارد. جراحی کاتاراکت تا به امروز تغییرات چشم‌گیر و رو به پیشرفتی داشته است. عمده تغییرات به دلیل معرفی میکروسکوپ‌های جراحی پیشرفته، ابداع وسایل جراحی میکروسکوپی چشم، روند رو به تکامل و بهبود لنزهای داخل چشمی و تغییر در تکنیک‌های جراحی و بی حسی موضعی صورت گرفته است. کنار هم قرار گرفتن این پیشرفت‌ها عمل آب مروارید را به یکی از موفق‌ترین عمل‌های چشم در جهان تبدیل کرده است.